Mwalimu: HAKIZIMANA Maurice
Imyobo yirabura ni ibintu byo mu isanzure bikiri amayobera cyane. Kenshi bayigereranya n’akuma ko gukurura ibintu (aspirateur). Ifite akamaro kanini mu bushakashatsi bw’inyenyeri, cyane cyane mu gutahura ibyitwa ondes gravitationnelles (ngenekereje ni nko kuvuga ngo imiraba inyeganyeza ikirere) n’ibindi.
Abashakashatsi bamwe bavuga ko imyobo yirabura ishobora kwirema mu mutima w’imibumbe ikanayisenya. Ubushakashatsi bumwe buvuga ko umubumbe ugizwe n’imyuka (planète gazeuse) ushobora kwegeranya cyangwa kurema“matière noire” ihagije mu nkingi yawo, bikabyara umwobo wirabura. Iyi ni nyigisho ishingiye ku bitekerezo bya siyansi (théorique), ishobora guhindura uko dusobanukirwa imiterere n’ihindagurika ry’imibumbe iri kure.
Ese birashoboka kurema umwobo wirabura muri laboratwari?
Mu bitekerezo bya siyansi, hari inyigisho zerekana ko utwobo twirabura duto (mini trous noirs) dushobora kugongana n’ibice by’uduce duto cyane (particules) ku muvuduko n’ingufu zidasanzwe, nk’ibyigwa muri CERN.
Ariko:
- Imirasire ya Hawking (rayonnement de Hawking) yatuma duhinduka ubusa ako kanya.
- Nta mwobo wirabura n’umwe urigera uboneka muri laboratwari.
Imibare yerekana ko twaba tudahoraho duhora duhindagurika(instables).
Byagenda bite se turamutse ducitse laboratwari?
Tekereza…Laboratwari ikomeye cyane mu mutekano.Abahanga mu bya fiziki bishimye cyane.
Ikigeragezo kidasanzwe. Bamaze kurema… umwobo wirabura muto. Ungana n’igiceri (igikoroto) cy’ifaranga gito. Hanyuma mu buryo butunguranye — uwo mwobo ucika abahanga ba fiziki muri laboratwari.Ugwa hasi.Utangira gukurura ibintu (wibuke ko ugereranywa na aspirateur). Ese wamira Isi?
Il existe différents types de trous noirs : des microtrous noirs (théoriques) aux trous noirs super massifs (crédit photo NASA’s Goddard Space Flight Center).
Ukuri kwa siyansi ni ukuhe?
Umwobo wirabura ungana n’igiceri cy’ifaranga ntiwamira Isi ako kanya.Waba ufite imbaraga zo gukurura zikomeye, ariko zigira aho zigarukira hafi yawo cyane. Ushobora kunyura mu Isi mbere yo kugera mu nda yayo aho wahagarara ukururwa n’imbaraga z’Isi. Gukurura kwawo kwaba buhoro cyane, gake gake.
Ese ibi birashoboka koko?
Imyobo yirabura si inkuru z’impimbano.Iboneka mu isanzure, urugero nka Sagittarius A* uri hagati y’Inzira Nyamata (Voie lactée). Hari n’iyatahuwe binyuze mu miraba inyeganyeza ikirere yabonwe na LIGO. Hari amoko atandukanye y’imyobo yirabura:
- Imyobo yirabura minini cyane (supermassifs)
- Utwobo duto cyane (microtrous noirs) — mu bitekerezo gusa
- Imyobo yirabura isanzwe
Igeragezwa ryakorewe muri laboratwari?
Igerageza nkaryo ryakorewe muri CERN ryize ku bushobozi bushoboka bwo kurema mini trous noirs utwobo duto cyane binyuze mu kugongana kw’uduce tw’ingufu nyinshi cyane. Ariko menya ko… izo iryo gongana ritagira byinshi ryangiza ako kanya.Aho ni ho twinjira mu nkuru y’akaga.
Umwobo wirabura muto, uremereye cyane nk’umusozi wagabanyirijwe ingano ukusanyirizwa mu giceri gito cy’ifaranga:
- Wanyura mu butaka ukagera mu nda y’isi.
- Ntiwakurura byose nk’uko tubibona muri filime.
- Wamanuka ujya mu nda y’Isi, ukururwa n’imbaraga zayo.
- Ugatangira gukurura… ariko buhoro cyane.
Igitangaza ni uko umwobo wirabura muto utagira imbaraga zo “kumira” ibintu byose nk’akuma kanini ka rukuruzi. Aho ibintu bishobora gusohokera (horizon des événements) haba hato cyane. Isi ntiyamirwa mu munota umwe.
Byatwara igihe kingana iki kugira ngo imire Isi?
Inyigisho za siyansi zigereranya ko byatwara imyaka miliyoni nyinshi ndetse kugeza kuri miliyari.Ni ukuvuga igihe kirenze cyane ubuzima busanzwe bw’izuba.
Ubwo se Iherezo ryaba irihe?
Umwobo wirabura ni nk’umupira wirabura uzengurutswe n’uruziga rw’ibintu bikururwa buhoro buhoro, hamwe n’imirasire ya Hawking.Uko imyaka ishira:
- Umutima w’Isi wagenda wangirika
- Ibirunga byose byo ku isi byaruka
- Habaho imitingito ku rwego rw’Isi yose icyarimwe
- Umubumbe wacu ugasenyuka buhoro buhoro nk’inzu irimo imitutu
Isi yahinduka nk’igikonoshwa kirimo ubusa… hanyuma igasenyuka yiroha muri yo ubwayo, nta rusaku nta turika nk’uko tubibona muri filime za Hollywood.
Ese dukwiye kugira ubwoba?
Abahanga bemeza ko ibyago byo kumirwa n’utwobo twirabura biri hafi ya zeru. Kubera iki? Imirasire iva mu kirere (rayons cosmiques) yikubita Isi ifite ingufu zisumba cyane izikorerwa mu byuma nka CERN. Iyo mini trous noirs (utwobo duto cyane twirabura) tuza kuba twateza akaga koko,byari kuba byarabaye.
Siyansi y’ubu igaragaza ko ingufu zisenya za two zishira ako kanya. Ntizirama. Bityo rero… nta mpamvu yo kugira ubwoba.
Umwanzuro: Icyo mbivugaho
Ese koko umwobo wirabura ushobora kumira Isi? Mu by’ukuri nk’uko siyansi ibyerekana amahirwe ni make cyane, hafi ya zeru. Umwobo wirabura uri hafi yacu kurusha indi yose uri kure cyane ku ntera y’imyaka irenga 1600 y’urumuri (années-lumière), kure cyane ku buryo nta ngaruka wateza ku Isi.
Ndashaka gusoza mvuga umurongo wa Bibiliya nawo nasomye mu Mubwiriza 1:4 uhuza n’ibi umaze gusoma:
“Ab’igihe kimwe baragenda hakaza ab’ikindi gihe,Ariko isi ihoraho iteka ryose.” Umubwiriza 1:4
Iyi si
Prof HAKIZIMANA Maurice II Kunkurikira kuri Whatsapp https://whatsapp.com/channel/0029VaCyM5ILdQejDYwQ2b2u II Kunkurikira kuri facebook: https://www.facebook.com/professormaurice/.
KWAMAMAZA
🌍 TIDAS – Traduction (guhindura mu ndimi inyandiko), Interprétariat (gusemura) &Accompagnement dans vos démarches d’asile et de séjour en France” (gufasha byose mu bijyanye n’amadosiye asaba ubuhunzi, gutura, no kubona ibyangombwa byose byo gukorera no kuba mu Bufaransa)
Murakaza neza muri TIDAS
Intego yacu: gufasha abanyamahanga baba mu Bufaransa guhangana n’imbogamizi z’ururimi n’iz’ibyangombwa byose.
Serivisi zacu:
✅ Itumanaho n’ubusemuzi mu gihe cyo guhura n’abategetsi cyangwa gushyira ku murongo dosiye zawe
✅ Kugufasha dosiye zo gusaba ubuhungiro
✅ Ubufasha bwose mu bijyanye n’amadosiye yo gutura, no kubona ibyangombwa byose byo gukorera,kwiga no kuba mu Bufaransa
Hamwe na TIDAS, ubona serivisi ya kinyamwuga, yemewe n’amategeko; yita ku bantu kandi yizewe.
Twizera ko buri muntu akwiye gutegwa amatwi no gufashwa.
📞 Twandikire uyu munsi tuvugane ku mushinga wawe kuri (+33) 07 58 90 35 49 cyangwa utwandikire kuri tidasetvous@gmail.com
