Auteur: HAKIZIMANA Maurice

Yitwa Ali Khamenei mu rurimi rw’igiperesi ni علی كننه ای. Yavutse ku ya 19 Mata (ukwa 4)1939 i Mashhad, umujyi ufatwa nk’uwera muri Islamu y’Abashiya n’umurwa mukuru ukomeye w’idini, yavukiye mu muryango ukomeye mu idini rya Islamu,muri Irani. Ali Khamenei ni umu Ayatollah akaba n’Umuyobozi w’Ikirenga wa Revolisiyo ya Kisilamu kuva mu 1989. Uyu niwo mwanya w’ikirenga muri Repubulika ya Kiyisilamu ya Irani, umwanya uri hejuru y’uwa Perezida wa Repubulika ya Kisilamu. Ali Khamenei we ubwe yabanje kuba perezida kuva mu 1981 kugeza 1989, icyo gihe hariho Ayatollah Ruhollah Khomeini wari umuyobozi w’ikirenga.

IIKunkurikira kuri WhatsApp  Whatsapp https://whatsapp.com/channel/0029VaCyM5ILdQejDYwQ2b2u II  Kunkurikira kuri page facebook: https://www.facebook.com/professormaurice/

Umuyobozi w’ikirenga wa Irani, Ayatollah Ali Khamenei, afata ijambo mu birori byo kwizihiza isabukuru y’imyaka 36 y’uwamubanjirije, Ruhollah Khomeini, i Tehran ku ya 4 Kamena 2025. / ANADOLU VIA AFP

Twinjire mu muryango we

Ali Khamenei yavutse ku ya 19 Mata(ukwa 4) 1939, avukira i Mashhad. Se yari Javad Khamenei, umunya Azéribayijani  w’ahitwa Khameneh ariko wavukiye i Nadjaf (muri Irak),undi mujyi wera w’Abashiya. Nyina, Khadijeh Mirdamadi, yakomokaga mu Buperesi akaba n’umukobwa w’umwe mu bakuru b’idini ya Kisilamu. Ali Khamenei ni umwana wa kabiri muri barumuna be barindwi; umuryango we wabayeho mu buzima bworoheje. Abavandimwe be bombi na bo babaye abakuru b’idini (abamenyi) nk’umuryango we. Umukurambere wa Khamenei wa kera uzwi ni Hossein Tafreshi, nawe ufite ibisekuru – nk’uko bamwe babivuga – kuri Imamu wa kane w’Abashiya, Ali Zayn al-Abidin.

Ali Khamenei yashakanye n’umugore umwe Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh, babyarana abana batandatu. Afite abahungu bane (Mostafa, Mojtaba, Masoud, na Meysam) n’abakobwa babiri (Boshra na Hoda). Benshi mu bahungu be ni abanyacyubahiro bakomeye mu idini ya Islam.

Umugore wo muri Irani afite ifoto y’umuyobozi w’ikirenga Ayatollah Ali Khamenei, umuyobozi ukunzwe kurusha abamubanjirije haba mu gihugu ndetse no mu mahanga. – Vahid Salemi / AP

Ni nde perezida wa Repubulika ya Kisilamu ya Iran ?

Ali Khamenei  siwe Perezida wa Repubulika ya Kisilamu,yabaye we kuva 1981 kugeza 1989. Uyu munsi, perezida wa Repubulika ni Massoud Pezechkian (مسعود پزشکیان), wavutse ku ya 29 Nzeri (ukwa 9)1954, umwanya ariho kuva ku ya 28 Nyakanga (ukwa 7) 2024. Massoud Pezechkian ni intiti izwi cyane kandi yubahwa ifite impamyabushobozi y’ikirenga (dogitora) mu kubaga (chirurgien).Visi Perezida we ni Mohammad-Reza Aref

Perezida Massoud Pezechkian muri 2025.

Urutonde rw’ababaye ba perezida ba Repubulika ya Kisilamu kandi ya gitewokarasi ya Irani

Ali Khamenei Umuyobozi w’Ikirenga wa Irani yahoze yitwa Ubuperesi: Ese ni umutegetsi w’umunyagitugu cyangwa yihanganira abandi?

Iran ifatwa n’abasesenguzi mpuzamahanga nk’igihugu gifite ubutegetsi bw’igitugu, ndetse bamwe bakagifata nk’igitugu gishingiye ku cyo bita tewokarasi, aho kuba igihugu cyubahiriza uburenganzira bwa muntu.

1. Imiterere y’ubutegetsi

Iran yabaye Repubulika ya kisilamu kuva mu 1979, ifite imiterere yihariye aho ubutegetsi bwa gitewokarasi (by’umwihariko buyobowe n’Umuyobozi Mukuru w’igihugu) ari bwo buganza ubutegetsi bw’abasivili.

Umuyobozi w’Ikirenga mu gihugu (ubu ni Ali Khamenei) afite ububasha ntagereranywa ku nzego z’ingenzi z’igihugu: igisirikare, ubutabera, itangazamakuru, amatora, n’izindi nzego.

Inama nkuru y’abarinzi b’ihame rya Islam ni yo ifite ububasha bwo kwemeza cyangwa gutesha agaciro abakandida bifuza kwiyamamariza imyanya ya politiki, aho bamenyerewe gukuramo abaharanira impinduka cyangwa abavuga ko batavuga rumwe n’ubutegetsi.

2. Ubwisanzure bwa rubanda

• Ubwisanzure bwo gutanga ibitekerezo: Bwaragabanyijwe cyane. Abanyamakuru, abahanzi, abanyabwenge, n’abaharanira uburenganzira bwa muntu bashobora gufungwa cyangwa gutotezwa kubera kunenga gato ubutegetsi.
• Ubwisanzure bw’itangazamakuru: Iran iri mu bihugu biri mu myanya ya nyuma ku isi mu bijyanye n’ubwisanzure bw’itangazamakuru, nk’uko byemezwa na Reporters Sans Frontières.
• Ubwisanzure bwo kwigaragambya: Imyigaragambyo iteguwe mu mahoro ikunze guhashywa ku ngufu. Urugero ni nk’imyigaragambyo yo mu 2009, iya 2019 n’iya 2022 yakurikiye urupfu rwa Mahsa Amini.

3. Uburenganzira bw’abagore

• Bwaragabanyijwe cyane: Abagore bategekwa kwambara igitambaro (bo bita hijab) ku ngufu, bakorerwa ubusumbane mu mategeko ku bijyanye n’ishyingiranwa, gatanya, kurera abana no mu by’amategeko y’umurage.
• Abagore bashobora gufungwa kenshi bazira ibyo ubutegetsi bufata nk’ukwica amategeko y’imyambarire ya Islam.

4. Ihohoterwa ry’amoko n’amadini

• Abarokore bo mu idini ry’aba Baha’i, Abakirisitu bavuye mu idini rya Islam, ndetse n’Abayisilamu b’Abasunni mu bice bimwe by’igihugu bahura n’ivangura no gukandamizwa.
• Amoko atandukanye (nk’Abakurude, Aba baluches, Abarabu, n’abandi) nabo bahura n’ivangura n’akarengane.

5. Ubutabera n’igitugu

• Ubutabera burangwa no kubura kwigenga.
• Raporo za za ONG zirimo Amnesty International zigaragaza ibibazo bikomeye birimo nko gukorerwa iyicarubozo, guhatirwa kwemera ibyaha ku ngufu, ndetse n’igihano cy’urupfu, akenshi kinahabwa abana bato.
• Iran iri mu bihugu bifite igipimo cyo hejuru cy’abantu bacibwa urwo gupfa ku isi.

Muri make: Iran ntiyubahiriza amahame mpuzamahanga agenga uburenganzira bwa muntu, ahubwo ifatwa nk’igihugu gifite ubutegetsi bw’igitugu kigendera ku mahame ya gitewokarasi, aho amategeko ya Islam (sharia) akoreshwa mu gukomeza ubutegetsi hakandamizwa uwahirahira ngo abunyeganyeze.

IIKunkurikira kuri WhatsApp  Whatsapp https://whatsapp.com/channel/0029VaCyM5ILdQejDYwQ2b2u II  Kunkurikira kuri page facebook: https://www.facebook.com/professormaurice/

Ubutegetsi bwa « gitewokarasi  » ni iki?

Ni ijambo ry’ikigereki cya kera  θεοκρατία, risomwa ngo theokratía (tewokarasiya) bivuga ngo « ubutegetsi buva ku Mana»). Amagambo abiri y’umwimerere agize iri jambo ari yo θεὸς,(Tewosi) Imana, na ϰράτος, (karatosi) ubutegetsi/Ububasha yumvikanisha igitekerezo cya «Guverinoma iva ku Mana ».
Twavuga ko binasobanura : ubutegetsi bwa politiki cyangwa ububasha bukoreshwa n’abayobozi b’idini cyangwa se umutegetsi ufatwa nk’uhagarariye Imana (Ingero ni nko muri Repubulika ya Kisilamu ya Irani, Dalai Lama muri Tibet).

Ni nde ufite ububasha muri Irani hagati ya perezida wa Repubulika,Inteko ishinga amategeko na Ayatollah ?

Repubulika ya kisilamu ni ubutegetsi bw’igitugu bwa gitewokarasi buyobowe n’abakuru b’idini b’abashiya, bukomatanya demokarasi, amatora rusange ya perezida n’ay’abagize inteko ishinga amategeko. Umuyobozi wa Revolisiyo, Ayatollah Ali Khamenei, kuva mu 1989,niwe ufite ubutware bw’ikirenga.

Umuyobozi w’Ikirenga atorerwa manda y’ubuzima bwe bwose kandi akagenzura igisirikare,agafata ibyemezo ku mutekano, kurengera igihugu, na politiki y’ububanyi n’amahanga.

Perezida wa Repubulika ya Kisilamu ya Irani akora imirimo imwe n’imwe y’umukuru w’igihugu (gushyira umukono ku masezerano, kwemerera abambasaderi, n’ibindi) kandi agakora nk’umukuru wa guverinoma; ashobora kwirukanwa n’Umuyobozi w’ikirenga cyangwa Inteko ishinga amategeko.

Muri Iran, perezida watowe n’abaturage(urugero nka Hassan Rohani,iburyo) nta bubasha busesuye agira imbere y’Umuyobozi w’Ikirenga (urugero nka Ayatollah Ali Khamenei,ibumoso) © Maxppp – ABEDIN TAHERKENAREH/EFE/Newscom

Wari uzi ko izina “Ayatollah” ari izina ry’icyubahiro risobanura ngo “Ikimenyesto cy’Imana”?

Ayatollah (Mu cyarabu: آية الله cyangwa mu giperesi : آیت‌الله, bisobanura ngo ndi “Ikimenyetso cy’Imana”) ni rimwe mu mazina akomeye y’icyubahiro ahabwa bake cyane mu bayobozi b’idini rya Kisilamu.

1 Umurono ubanza : Nasser Makarem Shirazi • Hossein Noori Hamedani • Seyed Mohammad Ali Hosseini Alavi Gorgani • Ibrahim Amini
2 umurongo ukurikiraho : Asadollah Bayat-Zanjani (en) • Ja’far Sobhani • Youssef Saanei • Abdollah Javadi-Amoli
3 umurongo wa gatatu : Morteza Moghtadai (en) • Mohammad-Taqi Mesbah Yazdi • Abdul-Karim Mousavi Ardebili • Khalil Mobasher Kashani (en)

Ba Ayatollah ni abayobozi b’idini ya Kisilamu Abamenyi bo mu rwego rwo hejuru, intiti za kisilamu n’ inzobere mu bijyanye n’ ubucamanza, imyitwarire, filozofiya, cyangwa iby’imibanire ya muntu n’Imana (mysticism). Ahanini ba Ayatollah bigisha muri za hawza ya kisilamu (amashuri makuru). Urwego rwo hejuru mu byiciro bya ba Ayatollah ni marja, yitirirwa izina rya Grand Ayatollah (Ayatollah mukuru).

Ba Ayatollah bambara igitambaro cyirabura cyangwa icyatsi kibisi ku mutwe kugirango berekane umwanya wabo nka ba sayyid, bivuga ngo “abakomoka kuri Muhamadi” binyuze ku mukobwa we Fatima, umugore wa Ali, imamu wa mbere mu idini ya Islam ya gi Shiya (chiisme duodécimain). Abandi ba ayatollah basanzwe bo bambara igitambaro cyera.

Ayatollah Ali Khamenei ni umwuzukuruza wa Muhamadi. Igisekuru cye, nk’uko amakuru menshi abivuga, kigera kuri Imamu wa kane w’Abashiya, Ali Zayn al-Abidin. Niyo mpamvu ahora yambaye igitambara cyirabura.

Mu gifaransa cyo mu biganiro bya buri munsi, ijambo “Ayatollah” rikoreshwa mu kwerekana umuntu utsimbarara ku ngingo runaka,utavuguruzwa, utagondeka,utemera gutsindwa bibaho.

Ali Khamenei agira Dipolome,Yarize?

Nibyo,Ali Khamenei akiri muto yize kandi aminuza ubuvanganzo na tewolojiya. Akiri muto yamaraga igihe kinini mu isomero rya Astan-e Qods-e Razavi, inzu nini y’ibitabo muri Irani, kurusha icyo yamaraga mu musigiti. Nk’uko Soulayma Mardam Bey abivuga, mu gitabo cye “Ali Khamenei, iherezo ry’ibihe,” cyasohotse ku ya 15 Kamena(ukwa 6) 2025, umusore Ali Khamenei yasomaga cyane ibitabo by’abanditsi bazwi nka Mikhail Sholokhov, Alexei Tolstoy, Victor Hugo, Honoré de Balzac, na Michel Zévaco.

Igitabo cyo mu bwoko bwa roman yakundaga kurusha ibindi ni Les Misérables.Yaranditse ati :

« “Nasomye igitabo  Divine Comédie (Urwenya rw’Imana). Nasomye Amir Arsalan. Nasomye kandi igitabo Les Mille et Une Nuits (Amajoro igihumbi na rimwe). Ariko igitabo Les Misérables ni igitangaza ku isi y’abandika ibitabo bya za roman… Nabivuze inshuro nyinshi, mugende musome Les Misérables nibura incuro imwe. Ni igitabo cya sosiyolojiya, ni igitabo cy’amateka, ni igitabo cy’ubusesenguzi,ni igitabo cy’Imana, ni igitabo cy’urukundo n’amarangamutima.”

Ni n’umukunzi wa za poésie (imivugo n’ibisigo), we ubwe ni umwanditsi n’umuhanzi afite ibisigo yanditse yiyita “Amin” kandi yitabiriye amarushanwa y’imivugo akiri muto. Avuga kandi ko yakundaga umufilozofe w’Abafaransa Jean-Paul Sartre (we ubwe ushimwa na Khomeini akaba ashyigikiye impinduramatwara ya Irani) na Bertrand Russell akiri muto.

Urukundo rwo gusoma no kwandika, hamwe n’ishyaka ryinshi yabikoranaga byamugejeje, mu mpera za 1950, muri salon y’ubuvanganzo ya Mashhad, aho yagiranye ubucuti n’abanyabwenge baho, bakundaga ubumenyi butagendera mu mujyo umwe n’abandi, urugero nk’umu filozofe Ali Shariatī, wavangaga amahame y’ ubushiya n’ubu marxisme mu nyandiko ze, ndetse n’umwanditsi wa za romans witwa Jalal Al-Ahmad, washinjaga Irani gusubira inyuma ku mujyo w’ab’Iburengerazuba no kudatera imbere ku butegetsi bwa Pahlavi. Usibye Igiperesi, Ali Khamenei avuga neza adategwa Icyarabu n’iki Azaribayijan.

Yaminuje mu Iseminari Nkuru za Isilamu

Ali Khamenei yatangiye amasomo ye y’iyobokamana i Machhad ayobowe na Hashem Qazwini na Ayatollah Milani, hanyuma aza kwerekeza i Nadjaf mu gihugu cya Iraki. I Qom mu iseminari nkuru ya Kisilamu, yigishijwe na ba Ayatollah Hossein Tabatabai Borujerdi na Rouhollah Khomeini, ari na bwo yahuye na Khomeini bwa mbere. Khomeini yagaragaje ko atemera gahunda yo kuvugurura Iran yashyirwagaho n’ubutegetsi bwa shah, kuko yabonaga ko bihabanye n’amahame ya Islam. Ibi byagize ingaruka ikomeye ku bitekerezo bya Khamenei.

Mu 1967, yahinduye mu rurimi rw’Igiperesi igitabo cy’Umuvandimwe w’Umusilamu( Frère Musulman) Sayyid Qutb kitwa “al-Mustaqbal li-hadha al-din” (Bivuga ngo Ejo hazaza h’iri dini), aho umwanditsi yashimangiraga ko politiki igomba kuyoborwa n’amahame ya Islam. Mu ntangiriro y’iyo nyandiko, Ali Khamenei yagaragaje ko Islam ikwiye kuvugurura ubutumwa bwayo kugira ngo ibashe gukurura urubyiruko.

Khamenei yaminuje muri filozofiya ya Islam nyuma aza guhabwa izina ry’icyubahiro rya Ayatollah nk’umumenyi mukuru mu idini n’ubwo hari abatavuga rumwe na we bakomeje kumushinja ko afite ubumenyi buke mu by’iyobokamana.

Ayatollah Ali Khamenei, ubu uyoboye Iran nk’ “Umuyobozi w’Ikirenga wa Repubulika ya Kisilamu ya Iran”, afite izina ry’icyubahiro rya “Marjaʿ-e taqlid” risobanura ngo “Isooko y’icyitegererezo.” Impamyabumenyi ye yo hejuru ntabwo ari iyo mu mashuri asanzwe nk’uko byumvikana mu ri za porogaramu ya za kaminuza zo mu bo mu burengerazuba bw’isi, ahubwo ni impamyabumenyi yo mu rwego rwo hejuru mu masomo y’iyobokamana ya kisilamu ya Shia, yakuye mu Iseminari Nkuru zikomeye za Islam zizwi nka za Hawza, cyane cyane iy’i Najaf (muri Iraki) n’i Qom (muri Iran).

Khamenei yahindutse “Mujtahid”, bivuga umuntu wize ku rwego rushobora gutanga ibisobanuro byigenga ku mategeko ya Islam (Ijtihad). Uru rwego rufatwa nk’icyiciro cy’amashuri yo hejuru cyane, risanishwa na dogitora mu mategeko ya Islam (Fiqh) mu mashuri ya Shia.

Muri make Impamyabumenyi ya Khamenei yo hejuru ni iyo mu by’iyobokamana: ni Mujtahid, urwego rwo hejuru cyane mu masomo y’iyobokamana ya kisilamu ya Shia.

Ayatollah Ali Khamenei muri Politike

Ali Khamenei yagize uruhare rukomeye muri Revolusiyo ya Iran yo mu 1979, revolusiyo yakuye ku butegetsi Shah Mohammad Reza Pahlavi maze ishyiraho Repubulika ya Kisilamu ya Iran. Khamenei yabaye umwe mu bayobozi b’ingenzi b’iyo Revolusiyo, ndetse yari umwe mu bantu ba hafi ba Ayatollah Khomeini, waje kwiyita “Umuyobozi w’Ikirenga wa Revolusiyo” ubwo yasimburaga Shah wakuwe ku butegetsi.

Mu 1981, nyuma y’uko Perezida wa Iran Mohammad Ali Radjaï yishwe, Ayatollah Khamenei yatorewe kuba Perezida wa Repubulika ya Kisilamu ya Iran, aba perezida wa mbere ufite izina rya Ayatollah. Icyo gihe kandi yabashije kurokoka igitero cy’ibyihebe (bari bashyize bombe mu gikoresho cy’amajwi – magnétophone), igikorwa cyateguwe n’umutwe wiyita “Moudjahiddines du Peuple Iranien.” Icyo gitero cyamukomerekeje ikiganza kimwe. Yaje kongera gutorerwa manda ya kabiri mu 1985.

Muri 1989, mbere y’uko apfa, Ayatollah Khomeini yatoreye Ali Khamenei kumusimbura nk’Umuyobozi w’Ikirenga wa Revolusiyo ya Kisilamu. Guhera icyo gihe, Khamenei yabaye Umuyobozi w’Ikirenga, umwanya umuha ububasha bukomeye cyane ku miyoborere ya politiki, ubukungu, n’ingabo z’igihugu cya Iran.

Repubulika ya Kislamu ya Iran mu mafoto, irebere iki gihugu cyiza cyo muri Aziya y’Iburengerazuba , igihugu cyahoze cyitwa Ubuperesi

Crédit photo : Wikimedia Commons / Téhéran, umurwa mukuru wa Iran

Iran mu Giperesi: ايران, = Jomhuriye Eslâmiye Irân cyangwa JEI bisobanura Repubulika ya Kisilamu ya Irani, ni igihugu cyo muri Aziya y’Iburengerazuba, mu mateka yose cyitwaga Ubuperesi. Iran ihana imbibi n’amajyaruguru n’Inyanja ya Kaspiya (mer Caspienne),mu majyepfo y’iburasirazuba ihana imbibi n’golfe d’Oman(golfe d’Oman) mu majyepfo n’ikigobe cy’Ubuperesi(golfe Persique) Irani ihana imbibi na Turukimenisitani mu majyaruguru y’uburasirazuba, Afuganisitani mu burasirazuba, Pakisitani mu majyepfo y’iburasirazuba, Iraki mu burengerazuba, Turukiya, Arumeniya na Azaribayijan mu majyaruguru y’uburengerazuba. Igihugu cya Iran ni kinini cyane gifite ubuso bwa kilometero kare 1.648.195. Kugira ngo wumve ubunini bwa Irani, fata u Rwanda ukube incuro 62. Niba uri mu Burundi, fata u Burundi incuro 59.

Izina Irani, risobanura ngo “ubwami bw’aba Aryens,” ryatangiye gukoreshwa ku mugaragaro ku rwego mpuzamahanga ku ya 21 Werurwe (ukwa 3) 1935. Mbere yaho, iki gihugu cyari kizwi ku isi hose nk’Ubuperesi. Amazina “Ubuperesi” na “Irani” akunze gukoreshwa mu buryo butandukanye kugeza ubu mu muco, n’ubwo izina “Irani” ari ryo rikoreshwa mu rwego rwa politiki.

Crédit photo : Wikimedia Commons / Ispahan, umugi mwiza cyane wa Iran

Iyi ni imigi myiza cyane wagombye gusura muri Irani

1. Téhéran
2. Yazd
3. Ispahan
4. Kashan
5. Tabriz
6. Mashhad
7. Qom
8. Kurdistan iranien

Crédit photo : Wikimedia Commons / Yazd, umugi ufite ubwiza burangaza abashyitsi ba Iran

Crédit photo : Wikimedia Commons / Kashan, undi mugi nyaburanga muri Iran

Crédit photo : Wikimedia Commons / Qom, umugi uhebuje muri Iran

Abanya Irani basa neza cyane.Aba ni abo mu migi minini

Abanya Iran bo mu byaro byo mu rukiga mu misozi miremire

Igisirikare cya Iran (Forces armées iraniennes) kiri mu bikomeye cyane mu isi

Hari ibihuha bivuga ko Iran irimo kwegeranya za iranium kandi ko inashobora kuba yaramaze gukora igisasu kirimbuzi (bombe nucléaire) n’ubwo ababyemeza nta gihamya babitangira. Iran yo ivuga ko iri mu mushinga wo gukora ingufu za nucleaire zitari izo kurimbura uwo ari we wese)

Iyi si,

Umwanditsi: HAKIZIMANA Maurice IIKunkurikira kuri WhatsApp  Whatsapp https://whatsapp.com/channel/0029VaCyM5ILdQejDYwQ2b2u II  Kunkurikira kuri page facebook: https://www.facebook.com/professormaurice/